Historia – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Lata 80. były jednym z najbardziej burzliwych okresów w historii festiwalu. Przyniosły czas nadziei, okres stagnacji związany ze stanem wojennym i przeprowadzką do Gdyni, a w końcu zapowiedź politycznych zmian, które na zawsze odmieniły polskie kino.

W latach 1980–1981 do konkursu po raz pierwszy trafiły „półkowniki”, czyli filmy wcześniej zatrzymane przez cenzurę, m.in. „Indeks” Janusza Kijowskiego, „Spokój” Krzysztofa Kieślowskiego i „Ręce do góry” Jerzego Skolimowskiego. Na festiwalu debiutowało nowe pokolenie twórców, w tym Barbara Sass i Piotr Szulkin, a Agnieszka Holland jako pierwsza kobieta zdobyła główną nagrodę za film „Gorączka”.

W 1982 roku, po wprowadzeniu stanu wojennego, minister Józef Tejchma zdecydował o odwołaniu festiwalu. Wydarzenie powróciło dopiero dwa lata później.

Od 1984 roku festiwal odzwierciedlał podziały ówczesnej Polski. Oficjalne pokazy odbywały się w gdańskim NOT, natomiast nieformalnym centrum spotkań środowiska stał się kościół św. Mikołaja. W konkursie spotykały się filmy uznanych mistrzów, młode kino opisujące współczesność oraz ambitne kino gatunkowe.

To z tego okresu pochodzą także jedne z największych przebojów polskiego kina: „Seksmisja”, „Wielki Szu” czy „C.K. Dezerterzy”. Rozkwitało również kino dla młodej widowni – filmy o Panu Kleksie Krzysztofa Gradowskiego, autorskie produkcje Stanisława Jędryki oraz ekranizacje prozy Kornela Makuszyńskiego w reżyserii Kazimierza Tarnasa na trwałe zapisały się w pamięci kolejnych pokoleń widzów.

„Hamulec bezpieczeństwa”, którym było wyprowadzenie festiwalu do Gdyni, okazał się jednak pomysłem spóźnionym. Zaledwie dwa lata później upadł komunizm. W krótkim okresie między przenosinami a przełomem 1989 roku na gdyńskim festiwalu zaprezentowano szereg filmów, których rangę potwierdził późniejszy międzynarodowy odbiór. Były wśród nich dwa dzieła Krzysztofa Kieślowskiego – „Krótki film o miłości” i „Krótki film o zabijaniu”, a także „Kobieta samotna” Agnieszki Holland.

Był to również okres rozkwitu polskiego kina gatunkowego, czego przykładami są „Kingsajz” i „Deja vu” Juliusza Machulskiego, „Zabij mnie, glino” Jacka Bromskiego, „Pociąg do Hollywood” Radosława Piwowarskiego oraz „Piłkarski poker” Janusza Zaorskiego. W tym czasie zaprezentowano także „Życie wewnętrzne” Marka Koterskiego, „Niedzielne igraszki” Roberta Glińskiego, „Tabu” Andrzeja Barańskiego oraz „Obywatela Piszczyka” Andrzeja Kotkowskiego.

Dwa miesiące po czerwcowych wyborach w 1989 roku odbył się pierwszy festiwal w wolnej Polsce. Organizatorzy zrezygnowali z powołania jury, przyznając jedynie kilka nagród pozaregulaminowych. Uznano, że wobec doniosłości przemian politycznych wszyscy twórcy zasłużyli na wyróżnienie.

Mimo kryzysu lata 90. przyniosły wiele filmów, które na trwałe zapisały się w historii polskiego kina. Był to czas triumfów Władysława Pasikowskiego („Kroll”, „Psy”) oraz renesansu rodzimej komedii – Juliusza Machulskiego („Girl Guide”, „Kiler”), Sylwestra Chęcińskiego („Rozmowy kontrolowane”) i Kazimierza Kutza („Pułkownik Kwiatkowski”). Reżyserzy coraz śmielej sięgali po kino gatunkowe, próbując pogodzić skromne możliwości produkcyjne z oczekiwaniami publiczności. Powstały wtedy także takie filmy jak „Fuks” Macieja Dutkiewicza czy „Tato” Macieja Ślesickiego.

Do głosu doszło również nowe pokolenie twórców, które na wiele lat ukształtowało oblicze Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Dorota Kędzierzawska zachwyciła „Diabłami, diabłami”, Jan Jakub Kolski stworzył własny filmowy świat w „Jańciu Wodniku” i „Historii kina w Popielawach”, a Mariusz Grzegorzek zwrócił uwagę „Rozmową z człowiekiem z szafy”. Choć często mówiono o konflikcie pokoleń, festiwalowe werdykty pokazywały coś zupełnie innego – Złote Lwy w równych proporcjach trafiały do przedstawicieli różnych generacji. Nagradzano zarówno uznanych mistrzów, takich jak Kazimierz Kutz i Krzysztof Zanussi, twórców średniego pokolenia, jak Robert Gliński, jak i debiutantów – Dariusza Gajewskiego czy Magdalenę Piekorz. Symbolicznym zwieńczeniem dekady okazał się „Dług” Krzysztofa Krauzego – film, który spełnił oczekiwania wobec nowego, przejmującego obrazu współczesnej Polski.

Na festiwalu swoje miejsce znaleźli także twórcy konsekwentnie rozwijający autorskie kino. Powstawały cenione filmy Andrzeja Barańskiego („Dwa księżyce”), małżeństw Łazarkiewiczów („Pora na czarownice”) i Kondratiuków („Wrzeciono czasu”), Barbary Sass („Pokuszenie”, z głośnym debiutem Magdaleny Cieleckiej), a także udane reżyserskie debiuty artystów znanych z innych profesji. Sprawnymi reżyserami okazali się aktor Jerzy Stuhr („Spis cudzołożnic”) oraz operator Witold Adamek („Poniedziałek”), potwierdzając, że mimo kryzysu polskie kino nie przestawało szukać nowych talentów i nowych języków opowiadania.

Wraz z rosnącą liczbą wartościowych produkcji konieczna stała się selekcja filmów biorących udział w konkursach. Obok debiutów i drugich filmów pojawiały się filmy uznanych już mistrzów kina. Coraz większe emocje zaczęły budzić festiwalowe werdykty. Nie było jednej recepty na sukces. Publiczność często wskazywała innych faworytów niż jurorzy. Ta nieprzewidywalność stała się jednym z wyróżników festiwalu.

O ile jeszcze w latach 2006–2007 decyzje jury, nagradzającego m.in. „Plac Zbawiciela” Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze czy „Sztuczki” Andrzeja Jakimowskiego, nie wywoływały większych sporów, to kolejne edycje wzbudzały silne emocje. Dla przykładu w 2009 roku o Złote Lwy walczyły: „Rewers” Borysa Lankosza, „Dom zły” Wojciecha Smarzowskiego” i „Wojna polsko-ruska” Xawerego Żuławskiego; w 2011 roku „Essential Killing” Jerzego Skolimowskiego, „Sala samobójców” Jana Komasy, „Róża” Wojciecha Smarzowskiego i „Młyn i krzyż” Lecha Majewskiego; a w 2015 roku „Body/Ciało” Małgorzaty Szumowskiej, „11 minut” Jerzego Skolimowskiego, „Córki dancingu” Agnieszki Smoczyńskiej i „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” Janusza Majewskiego.

W 2013 roku Michał Chaciński powołał międzynarodowe jury. Jak wspominała Agnieszka Holland, poziom konkursu był tak wysoki, że przewyższał niejeden festiwal światowy. Złote Lwy otrzymała wówczas „Ida” Pawła Palikowskiego, pokonując m.in. „W imię…” Małgorzaty Szumowskiej, „Chce się żyć”, Macieja Pieprzycy czy „Papuszę” Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze. Wysoki poziom konkursów utrzymuje się do dziś.

Bywały edycje, kiedy udawało się pogodzić różne gusta, czego przykładem są „Bogowie” Łukasza Palkowskiego, które zdobyły jednocześnie Złote Lwy, Nagrodę Dziennikarzy i Złotego Klakiera, oraz „Ostatnia rodzina” Jana P. Matuszyńskiego, laureat Złotych Lwów, Nagrody Dziennikarzy i Nagrody Publiczności. 

Druga dekada XXI wieku rozwija się pod znakiem mocnych debiutów i drugich filmów, takich jak: „Cicha noc” Piotra Domalewskiego (2017), „Sala samobójców” Jana Komasy (2011), „Lęk wysokości” Bartosza Konopki (2011), „Wymyk” Grega Zglińskiego (2011), „Ki” (2011) i „Jesteś bogiem” (2012) Leszka Dawida, „Wieża. Jasny dzień” (2017) i „Monument” (2018) Jagody Szelc, „W sypialni” (2012) i „Płynące wieżowce” (2013) Tomasza Wasilewskiego, „Atak paniki” Pawła Maślony (2017). Oraz kolejnych dzieł mistrzów polskiego kina: „W ciemności” (2011), „Pokot” (2017), „Obywatel Jones” (2019) Agnieszki Holland, „Wałęsa. Człowiek z nadziei” (2013) i „Powidoki” (2016) Andrzeja Wajdy, „Kamerdyner” Filipa Bajona (2018), „Pokłosie” (2012) i „Jack Strong” (2014) Władysława Pasikowskiego, „Baby są jakieś inne” (2011) i „7 uczuć” (2018) Marka Koterskiego.  

Wraz z rozwojem polskiej kinematografii rosła także jej pozycja na świecie. Po sukcesach na FPFF filmy otrzymywały nominacje do Nagrody Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej, wśród nich „Katyń” Andrzeja Wajdy (2007), „W ciemności” Agnieszki Holland (2011), „Ida” (Oscar za najlepszy film nieanglojęzyczny, 2013) i „Zimna wojna” Pawła Pawlikowskiego (2018), a także „Boże Ciało” Jana Komasy (2019). Wyróżnienia te potwierdzają trwałą obecność polskiego kina w światowej czołówce.

W 2014 roku zainaugurowano nowy konkurs Inne Spojrzenie (o nagrodę Złotego Pazura). W 2015 roku, podczas jubileuszowej 40. edycji festiwalu, otwarto Gdyńskie Centrum Filmowe, siedzibę administracyjną festiwalu. Obchody przyćmiła jednak tragiczna śmierć Marcina Wrony, reżysera konkursowego „Demona”. 

Równolegle ewoluowały festiwalowe sekcje. Michał Oleszczyk powołał do życia Inne Spojrzenie, inspirowane canneńskim Certain Regard. Pierwszą, niekonkursową edycję otworzył film Grzegorza Jankowskiego „Polskie gówno”, a w kolejnych latach nagradzano m.in. Mariusza Grzegorzka („Śpiewający obrusik”), Karolinę Bregułę („Biuro budowy pomnika”), Piotra Dumałę („Ederly”) i Normana Leto („Photon”). Były to filmy wykraczające poza tradycyjne rozumienie kina fabularnego. Wielu widzów z żalem przyjęło rezygnację z tej sekcji, która dawała przestrzeń produkcjom niepasującym do formuły Konkursu Głównego.

Jej miejsce zajął Konkurs Filmów Mikrobudżetowych, prezentujący filmy powstałe w ramach programu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej o tej samej nazwie. Rozwiązanie to początkowo budziło kontrowersje – zwłaszcza z powodu braku selekcji oraz pytań o relację tej sekcji z Konkursem Głównym. Z czasem jednak Tomasz Kolankiewicz umiejętnie włączył Konkurs Filmów Mikrobudżetowych w główny nurt Festiwalu. Zaprezentowano w nim wiele cenionych tytułów, m.in. „Ostatni komers” Dawida Nickela, „Piosenki o miłości” Tomasza Habowskiego, „Słoń” Kamila Krawczyckiego, „Obudź się” Filipa Dzierżawskiego, „W nich cała nadzieja” Piotra Biedronia i „Ultima Thule” Klaudiusza Chrostowskiego.

W 2024 roku dyrektorka artystyczna Joanna Łapińska zaproponowała kolejne zmiany programowe. Badania publiczności pokazywały, że największym zainteresowaniem cieszą się filmy konkursowe, dlatego podczas 49. edycji festiwalu zadebiutował Konkurs Perspektywy, prezentujący pełnometrażowe filmy fabularne wybrane przez dyrektorkę artystyczną przy wsparciu Komitetu Organizacyjnego. Od tego momentu filmy z Konkursu Głównego i Konkursu Perspektywy rywalizują wspólnie o Złoty Pazur (od 2025 roku imienia Andrzeja Żuławskiego) oraz nagrodę za debiut reżyserski lub drugi film. Nowa formuła spotkała się z dużym zainteresowaniem publiczności, a pierwsze Szafirowe Lwy otrzymała Kamila Tarabura za film „Rzeczy niezbędne”.

Coraz większe znaczenie zyskuje współprowadzony przez SFP program Gdynia Dzieciom. Z okazji jego 20-lecia, przypadającego w 2024 roku, wraz z Interią zorganizowano plebiscyt „Diamentowe Lwiątka” na najlepszy film dla dzieci z minionych dwóch dekad. Zwyciężył „Pies, który jeździł koleją” Magdaleny Nieć.  Na Festiwalu dziecięca publiczność przyznaje Złote Lwiątka im. Janusza Korczaka. A poniedziałkowe seanse festiwalowe otwierają w Teatrze Muzycznym filmy dedykowane dzieciom. To pokazuje rosnąca popularność kina familijnego.

Historia gdyńskiego festiwalu pokazuje, że jego jedyną stałą cechą pozostaje zmiana. Gdy wybuchła pandemia, widzowie, twórcy i organizatorzy boleśnie odczuli brak tego wyjątkowego festiwalowego życia. Edycja w 2020 roku odbyła się w grudniu online i przeszła do historii jako ta najmniej udana. 

Jubileuszowa 50. edycja Festiwalu zostanie zapamiętana jako huczna, wyróżniająca się i spełniona. Na obchody złożyły się konkursy oraz liczne sekcje pozakonkursowe (łącznie wyświetlono ponad 130 filmów), spotkania i wspólne celebrowanie święta polskiego kina. Przygotowana została wystawa „Na fali czasu”, narracyjna ekspozycja, prezentująca historię FPFF, poprzez nostalgiczną podróż do miejsc i ludzi, których zaangażowanie i praca sprawiły, że od pół wieku możemy cieszyć się magią polskich filmów. Wystawa ta była okazją do zaprezentowania niepublikowanych dokumentów, pamiątek i zdjęć. Z okazji jubileuszu wydany został album „50. Tyle razy kino” autorstwa Anny Wróblewskiej, ukazujący pięćdziesiąt haseł, wypełnionych wypowiedziami uczestników FPFF i wycinkami prasowymi, a przede wszystkim bezcennymi archiwaliami Festiwalu i zdjęciami wybitnych fotografów. Dodatkowo odbył się Konkurs Wiedzy o Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych oraz Jubileuszowe Zdjęcie Filmowców i Filmowczyń autorstwa Sławomira Pultyna i Jerzego Radosa.

Podczas inauguracji wręczony został Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” dla Pomorskiej Fundacji Filmowej w Gdyni za produkcję Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” dla Joanny Łapińskiej, Dyrektor Artystycznej Festiwalu. Ponadto na Gali Otwarcia Festiwalu Jerzy Skolimowski otrzymał specjalną nagrodę FIPRESCI 100 Lifetime Achievement Awards, która upamiętnia 100-lecie tego najstarszego na świecie stowarzyszenia krytyki filmowej.

Z okazji jubileuszu uruchomiono ogólnopolski projekt „50 na 50”, który rozciągał obchody półwiecza FPFF poza granice samej Gdyni. Przez cały rok 2025 w 34 miastach w Polsce – od Gdańska i Krakowa po Sejny i Hrubieszów – odbywały się specjalne przeglądy filmów, które na przestrzeni lat zdobywały uznanie publiczności i jury festiwalowego. W ten sposób jubileusz najważniejszego filmowego wydarzenia w kraju świętowało aż 57 instytucji. 

Jubileuszowa odsłona Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, bogata w wydarzenia podkreślające wyjątkowy, świąteczny charakter imprezy, pokazała, że mimo upływu lat Gdynia wciąż jest stolicą polskiego filmu – miastem, w którym kino jest bardzo ważnym aspektem życia kulturalnego zarówno dla branży filmowej jak i lokalnych mieszkańców.