History – Polish Film Festival

The 1980s were one of the most turbulent periods in the festival’s history. They brought a time of hope, a period of stagnation linked to martial law and the move to Gdynia, and finally the prospect of political changes that transformed Polish cinema forever.

In 1980–1981, the competition featured for the first time ‘shelved films’ – that is, films previously banned by the censors – including Janusz Kijowski’s Index, Krzysztof Kieślowski’s The Calm and Jerzy Skolimowski’s Hands Up!. A new generation of filmmakers made their festival debut, including Barbara Sass and Piotr Szulkin, whilst Agnieszka Holland became the first woman to win the main prize for her film Fever.

In 1982, following the imposition of martial law, Minister Józef Tejchma decided to cancel the festival. The event did not return until two years later.

Since 1984, the festival has reflected the divisions in Poland at that time. Official screenings took place at the NOT in Gdańsk, whilst St Nicholas’ Church became the informal meeting place for the film community. The competition featured films by acclaimed masters, young filmmakers depicting contemporary life, and ambitious genre cinema.

Some of Polish cinema’s biggest hits also date from this period: Sexmission, Big Shar and H.M. Deserters . Cinema aimed at young audiences also flourished – Krzysztof Gradowski’s films about Mr. Kleks, Stanisław Jędryka’s original productions, and Kazimierz Tarnas’s film adaptations of Kornel Makuszyński’s prose have left a lasting impression on successive generations of viewers.

The ‘safety net’ provided by moving the festival to Gdynia, however, turned out to be a belated idea. Communism collapsed just two years later. In the brief period between the move and the turning point of 1989, the Gdynia festival screened a number of films whose significance was later confirmed by their international reception. These included two films by Krzysztof Kieślowski – A Short Film About Love and A Short Film About Killing – as well as Agnieszka Holland’s A Woman Alone.

It was also a golden age for Polish genre cinema, as exemplified by Juliusz Machulski’s King Size and Deja vu, Jacek Bromski’s Kill Me, Cop, Radosław Piwowarski’s Train for Hollywood and Janusz Zaorski’s Soccer Poker. Also released during this time were Marek Koterski’s Inner Life Robert Gliński’s Sunday Pranks, Andrzej Barański’s Taboo and Andrzej Kotkowski’s Citizen Piszczyk.

Two months after the June 1989 elections, the first festival in a free Poland took place. The organisers decided not to appoint a jury, awarding only a few special prizes. It was felt that, given the significance of the political changes, all the artists deserved recognition.

Mimo kryzysu lata 90. przyniosły wiele filmów, które na trwałe zapisały się w historii polskiego kina. Był to czas triumfów Władysława Pasikowskiego („Kroll”, „Psy”) oraz renesansu rodzimej komedii – Juliusza Machulskiego („Girl Guide”, „Kiler”), Sylwestra Chęcińskiego („Rozmowy kontrolowane”) i Kazimierza Kutza („Pułkownik Kwiatkowski”). Reżyserzy coraz śmielej sięgali po kino gatunkowe, próbując pogodzić skromne możliwości produkcyjne z oczekiwaniami publiczności. Powstały wtedy także takie filmy jak „Fuks” Macieja Dutkiewicza czy „Tato” Macieja Ślesickiego.

Do głosu doszło również nowe pokolenie twórców, które na wiele lat ukształtowało oblicze Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Dorota Kędzierzawska zachwyciła „Diabłami, diabłami”, Jan Jakub Kolski stworzył własny filmowy świat w „Jańciu Wodniku” i „Historii kina w Popielawach”, a Mariusz Grzegorzek zwrócił uwagę „Rozmową z człowiekiem z szafy”. Choć często mówiono o konflikcie pokoleń, festiwalowe werdykty pokazywały coś zupełnie innego – Złote Lwy w równych proporcjach trafiały do przedstawicieli różnych generacji. Nagradzano zarówno uznanych mistrzów, takich jak Kazimierz Kutz i Krzysztof Zanussi, twórców średniego pokolenia, jak Robert Gliński, jak i debiutantów – Dariusza Gajewskiego czy Magdalenę Piekorz. Symbolicznym zwieńczeniem dekady okazał się „Dług” Krzysztofa Krauzego – film, który spełnił oczekiwania wobec nowego, przejmującego obrazu współczesnej Polski.

Na festiwalu swoje miejsce znaleźli także twórcy konsekwentnie rozwijający autorskie kino. Powstawały cenione filmy Andrzeja Barańskiego („Dwa księżyce”), małżeństw Łazarkiewiczów („Pora na czarownice”) i Kondratiuków („Wrzeciono czasu”), Barbary Sass („Pokuszenie”, z głośnym debiutem Magdaleny Cieleckiej), a także udane reżyserskie debiuty artystów znanych z innych profesji. Sprawnymi reżyserami okazali się aktor Jerzy Stuhr („Spis cudzołożnic”) oraz operator Witold Adamek („Poniedziałek”), potwierdzając, że mimo kryzysu polskie kino nie przestawało szukać nowych talentów i nowych języków opowiadania.

Wraz z rosnącą liczbą wartościowych produkcji konieczna stała się selekcja filmów biorących udział w konkursach. Obok debiutów i drugich filmów pojawiały się filmy uznanych już mistrzów kina. Coraz większe emocje zaczęły budzić festiwalowe werdykty. Nie było jednej recepty na sukces. Publiczność często wskazywała innych faworytów niż jurorzy. Ta nieprzewidywalność stała się jednym z wyróżników festiwalu.

O ile jeszcze w latach 2006–2007 decyzje jury, nagradzającego m.in. „Plac Zbawiciela” Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze czy „Sztuczki” Andrzeja Jakimowskiego, nie wywoływały większych sporów, to kolejne edycje wzbudzały silne emocje. Dla przykładu w 2009 roku o Złote Lwy walczyły: „Rewers” Borysa Lankosza, „Dom zły” Wojciecha Smarzowskiego” i „Wojna polsko-ruska” Xawerego Żuławskiego; w 2011 roku „Essential Killing” Jerzego Skolimowskiego, „Sala samobójców” Jana Komasy, „Róża” Wojciecha Smarzowskiego i „Młyn i krzyż” Lecha Majewskiego; a w 2015 roku „Body/Ciało” Małgorzaty Szumowskiej, „11 minut” Jerzego Skolimowskiego, „Córki dancingu” Agnieszki Smoczyńskiej i „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” Janusza Majewskiego.

W 2013 roku Michał Chaciński powołał międzynarodowe jury. Jak wspominała Agnieszka Holland, poziom konkursu był tak wysoki, że przewyższał niejeden festiwal światowy. Złote Lwy otrzymała wówczas „Ida” Pawła Palikowskiego, pokonując m.in. „W imię…” Małgorzaty Szumowskiej, „Chce się żyć”, Macieja Pieprzycy czy „Papuszę” Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze. Wysoki poziom konkursów utrzymuje się do dziś.

Bywały edycje, kiedy udawało się pogodzić różne gusta, czego przykładem są „Bogowie” Łukasza Palkowskiego, które zdobyły jednocześnie Złote Lwy, Nagrodę Dziennikarzy i Złotego Klakiera, oraz „Ostatnia rodzina” Jana P. Matuszyńskiego, laureat Złotych Lwów, Nagrody Dziennikarzy i Nagrody Publiczności. 

Druga dekada XXI wieku rozwija się pod znakiem mocnych debiutów i drugich filmów, takich jak: „Cicha noc” Piotra Domalewskiego (2017), „Sala samobójców” Jana Komasy (2011), „Lęk wysokości” Bartosza Konopki (2011), „Wymyk” Grega Zglińskiego (2011), „Ki” (2011) i „Jesteś bogiem” (2012) Leszka Dawida, „Wieża. Jasny dzień” (2017) i „Monument” (2018) Jagody Szelc, „W sypialni” (2012) i „Płynące wieżowce” (2013) Tomasza Wasilewskiego, „Atak paniki” Pawła Maślony (2017). Oraz kolejnych dzieł mistrzów polskiego kina: „W ciemności” (2011), „Pokot” (2017), „Obywatel Jones” (2019) Agnieszki Holland, „Wałęsa. Człowiek z nadziei” (2013) i „Powidoki” (2016) Andrzeja Wajdy, „Kamerdyner” Filipa Bajona (2018), „Pokłosie” (2012) i „Jack Strong” (2014) Władysława Pasikowskiego, „Baby są jakieś inne” (2011) i „7 uczuć” (2018) Marka Koterskiego.  

Wraz z rozwojem polskiej kinematografii rosła także jej pozycja na świecie. Po sukcesach na FPFF filmy otrzymywały nominacje do Nagrody Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej, wśród nich „Katyń” Andrzeja Wajdy (2007), „W ciemności” Agnieszki Holland (2011), „Ida” (Oscar za najlepszy film nieanglojęzyczny, 2013) i „Zimna wojna” Pawła Pawlikowskiego (2018), a także „Boże Ciało” Jana Komasy (2019). Wyróżnienia te potwierdzają trwałą obecność polskiego kina w światowej czołówce.

W 2014 roku zainaugurowano nowy konkurs Inne Spojrzenie (o nagrodę Złotego Pazura). W 2015 roku, podczas jubileuszowej 40. edycji festiwalu, otwarto Gdyńskie Centrum Filmowe, siedzibę administracyjną festiwalu. Obchody przyćmiła jednak tragiczna śmierć Marcina Wrony, reżysera konkursowego „Demona”. 

At the same time, the festival’s sections evolved. Michał Oleszczyk launched Visions Apart inspired by Cannes’ ‘Certain Regard’. The first, non-competitive edition was opened by Grzegorz Jankowski’s film Polish Shit, and in subsequent years, awards went to, amongst others, Mariusz Grzegorzek (The Singing Napkin), Karolina Breguła (Office for Monument Construction), Piotr Dumała (Ederly) and Norman Leto (Photon). These were films that went beyond the traditional understanding of feature cinema. Many viewers were disappointed by the discontinuation of this section, which provided a platform for productions that did not fit the format of the Main Competition.

It was replaced by the Microbudget Film Competition, showcasing films produced as part of the Polish Film Institute’s programme of the same name. This decision initially sparked controversy – particularly due to the lack of a selection process and questions about the relationship between this section and the Main Competition. Over time, however, Tomasz Kolankiewicz skilfully integrated the Microbudget Film Competition into the mainstream of the Festival. Many highly regarded titles were screened there, including Dawid Nickel’s Love Tasting, Tomasz Habowski’s Songs About Love, Kamil Krawczycki’s Elephant, Filip Dzierżawski’s WakevUp, Piotr Biedroń’s The Last Spark of Hope  and Klaudiusz Chrostowski’s Ultima Thule.

In 2024, Artistic Director Joanna Łapińska proposed further changes to the programme. Audience research showed that competition films were the most popular, which is why the Perspectives Competition made its debut at the 49^th edition of the festival, showcasing feature-length fiction films selected by the Artistic Director with the support of the Organising Committee. Since then, films from the Main Competition and the Perspectives Competition have competed together for the Golden Claw (renamed the Andrzej Żuławski Award in 2025) and the award for a director’s debut or second film. The new format met with great interest from the public, and the first Sapphire Lions were awarded to Kamila Tarabura for her film Travel Essentials.

The Gdynia for Children programme, co-organised by the SFP, is becoming increasingly significant. To mark its 20^th anniversary in 2024, a poll entitled Diamond Lion Cubs was organised in collaboration with Interia to select the best children’s film of the past two decades. The winner was Magdalena Nieć’s The Dog Who Travelled by Train.  At the Festival, the children’s audience awards the Janusz Korczak Golden Lion Cubs. And the Monday festival screenings at the Musical Theatre open with films dedicated to children. This demonstrates the growing popularity of family cinema.

The history of the Gdynia Festival shows that the only constant is change. When the pandemic struck, audiences, artists and organisers keenly felt the absence of that unique festival atmosphere. The 2020 edition took place online in December and went down in history as the least successful one.

Jubileuszowa 50. edycja Festiwalu zostanie zapamiętana jako huczna, wyróżniająca się i spełniona. Na obchody złożyły się konkursy oraz liczne sekcje pozakonkursowe (łącznie wyświetlono ponad 130 filmów), spotkania i wspólne celebrowanie święta polskiego kina. Przygotowana została wystawa „Na fali czasu”, narracyjna ekspozycja, prezentująca historię FPFF, poprzez nostalgiczną podróż do miejsc i ludzi, których zaangażowanie i praca sprawiły, że od pół wieku możemy cieszyć się magią polskich filmów. Wystawa ta była okazją do zaprezentowania niepublikowanych dokumentów, pamiątek i zdjęć. Z okazji jubileuszu wydany został album „50. Tyle razy kino” autorstwa Anny Wróblewskiej, ukazujący pięćdziesiąt haseł, wypełnionych wypowiedziami uczestników FPFF i wycinkami prasowymi, a przede wszystkim bezcennymi archiwaliami Festiwalu i zdjęciami wybitnych fotografów. Dodatkowo odbył się Konkurs Wiedzy o Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych oraz Jubileuszowe Zdjęcie Filmowców i Filmowczyń autorstwa Sławomira Pultyna i Jerzego Radosa.

Podczas inauguracji wręczony został Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” dla Pomorskiej Fundacji Filmowej w Gdyni za produkcję Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” dla Joanny Łapińskiej, Dyrektor Artystycznej Festiwalu. Ponadto na Gali Otwarcia Festiwalu Jerzy Skolimowski otrzymał specjalną nagrodę FIPRESCI 100 Lifetime Achievement Awards, która upamiętnia 100-lecie tego najstarszego na świecie stowarzyszenia krytyki filmowej.

Z okazji jubileuszu uruchomiono ogólnopolski projekt „50 na 50”, który rozciągał obchody półwiecza FPFF poza granice samej Gdyni. Przez cały rok 2025 w 34 miastach w Polsce – od Gdańska i Krakowa po Sejny i Hrubieszów – odbywały się specjalne przeglądy filmów, które na przestrzeni lat zdobywały uznanie publiczności i jury festiwalowego. W ten sposób jubileusz najważniejszego filmowego wydarzenia w kraju świętowało aż 57 instytucji. 

Jubileuszowa odsłona Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, bogata w wydarzenia podkreślające wyjątkowy, świąteczny charakter imprezy, pokazała, że mimo upływu lat Gdynia wciąż jest stolicą polskiego filmu – miastem, w którym kino jest bardzo ważnym aspektem życia kulturalnego zarówno dla branży filmowej jak i lokalnych mieszkańców.