Horror jest pod spodem – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Trzebuchowska nie chce zamykać swojego filmu w jednej szufladzie.

– Nie określam tego filmu jako horroru – mówi reżyserka. – Nie zamyka się tylko w tym gatunku. Przekracza go i łączy ze sobą różne style, tradycje i rejestry kina. Oczywiście korzystamy z gatunkowych ram w szczególny sposób i to było naszym założeniem od początku. Dotykając tematu obarczonego tak dużym tabu, jak kazirodztwo, zależało mi na tym, żeby ułatwić widzowi kontakt z nim. Uznałam, że wykorzystanie gatunkowej ramy narracyjnej ułatwi takie spotkanie i zbliżenie.

To jeden z ciekawszych kierunków współczesnej ekranowej grozy – horror nie musi być celem. Może być środkiem transportu.

Katarzyna Łubik, która w „SICK” zagrała, mówi mi, że na planie aktorzy nie pracowali z myślą: „pamiętajcie, że jesteśmy w horrorze”. Skupiali się na relacjach i napięciu między postaciami. Dopiero później, opisując gotowy efekt, rzuca zdanie, które chyba najlepiej streszcza film Trzebuchowskiej: „Ten horror jest jakoś pod spodem”.

I rzeczywiście jest. Siedzi pod stołem. Wisi w rogu, pod sufitem. Patrzy na nas z drugiego końca pokoju. Nie potrzebuje zombie ani demona, bo bardziej niepokojące okazuje się to, czego nie chcielibyśmy zobaczyć we własnej rodzinie.

Podobną drogą, choć przy użyciu zupełnie innych narzędzi, idzie Marta Giec w „ÒPI”. Reżyserka sięga do kaszubskich wierzeń i polskiego upioryzmu, inspirując się, jak mówi, przede wszystkim książką „Upiór” Łukasza Kozaka. Sama ma kaszubskie korzenie, więc historia nie jest dla niej ludową dekoracją przyklejoną do gatunku, a próbą wejścia we własne pochodzenie.

Najciekawsze jest jednak to, co Giec znajduje w tych wierzeniach. Nie jest to kolejna wersja Drakuli w haftowanej kamizelce.

– Światowa popkultura ma swojego wampira, a my mamy upiora – tłumaczy Giec. – Mamy w głowie obraz wampira jako arystokraty, który wymyka się w nocy i po prostu zabija jedną ofiarę za drugą. A nasz upiór bardziej żeruje na członkach swojej rodziny, swojej społeczności. Odkrycie polskiego upioryzmu było dla mnie odkryciem po prostu pięknego elementu grozy, czyli lęku przed najbliższymi.

Czy tak brzmi instrukcja dla polskiego horroru? Może zamiast sprawdzać, czy umiemy zrobić amerykańskiego slashera, powinniśmy częściej zaglądać do ludowych wierzeń. Do rodzinnych mieszkań, bloków, wsi, lasów i domów po dziadkach. Materiału do straszenia nigdy nam nie brakowało.

– Kurde, pora na nas – pomyślała Giec, obserwując popularność współczesnego horroru psychologicznego i folk horroru. – Pora, żeby w Polsce też zrobić coś takiego, bardziej z korzeniami.

„ÒPI” nie jest przy tym idealnym dowodem, że już to umiemy. Film nie wykorzystuje potencjału świetnego punktu wyjścia, ale broni się atmosferą i rodzimymi lękami, jak rodzina i religijność. Ma też upiora, który nie został wyciągnięty z katalogu globalnej popkultury. Gubi to jednak pod warstwą krzyku i krwi.

Ale nawet takie niepowodzenie czemuś służy.

Jeżeli polski horror ma przestać być wydarzeniem na zasadzie „o, zrobiliśmy horror!”, muszą powstawać również filmy nieudane. Przeciętne slashery, przekombinowane folk horrory i produkcje, po których ktoś zapyta: co ja właśnie obejrzałam? Dopiero wtedy gatunek przestaje być wyjątkiem i zaczyna być częścią kinematografii.

Trzebuchowska, choć nie uznaje się za fankę horroru, sama mówi, że  jest to w Polsce „świeży, raczkujący” gatunek i że próby zmierzenia się z nim nie zawsze satysfakcjonują widzów. Być może oczekujemy od tych filmów zbyt szybko zbyt wiele. Każdy polski horror ma być trochę ambasadorem wszystkich przyszłych polskich horrorów. Jeśli się nie uda, natychmiast wraca argument: „no tak, Polacy nie potrafią”.

A przecież nikt po premierze słabiutkiego „Gigli” (2003), który otrzymał aż 6 Złotych Malin, nie ogłasza śmierci amerykańskiej komedii romantycznej.

Polski horror nadal nie ma komfortu bycia po prostu filmem. Wciąż musi udowadniać, że ma prawo istnieć.

Dlatego najciekawsze nie jest nawet to, czy „SICK”, „ÒPI”, „13 dni do wakacji” albo następny film grozy okażą się arcydziełami. Ciekawsze jest, że kolejne osoby w ogóle chcą podejmować ryzyko. Że debiutujący twórcy nie traktują horroru jak wstydliwej półki w wypożyczalni VHS, tylko jak pełnoprawny język opowiadania. O dojrzewaniu, starości, rodzinie i religii. O przemocy, pożądaniu i o tym, co boimy się wypowiedzieć na głos.

Kowalski zauważa, że współczesny widz nie oczekuje od horroru wyłącznie strachu. Chce, żeby film zaskoczył go formą, tematem, tonem albo perspektywą. Horror może być jednocześnie dramatem, czarną komedią, kinem społecznym i bardzo osobistą historią. I dodaje: – Polskie kino z tej pojemności jeszcze w pełni nie korzysta.

Jeszcze.

Bo patrząc na ostatnie próby, trudno nie zauważyć ruchu. Trochę chwiejnego, czasem kończącego się upadkiem na twarz, ale jednak ruchu.

Od „Wilczycy” minęły ponad cztery dekady. Nadal nie mamy rodzimej fabryki horrorów i nadal hasło „polski horror” potrafi wywołać lekki grymas nieufności. Ale coraz więcej twórców zamiast przekonywać, że ich film „właściwie nie jest horrorem”, po prostu bierze gatunek do ręki i sprawdza, co można z nim zrobić.

I może właśnie tak zaczyna się tradycja.

Nie od jednego arcydzieła, które nagle udowodni wszystkim, że Polacy jednak potrafią straszyć. Tylko od prawa do kolejnych prób.

Nawet tych, po których zamiast krzyczeć ze strachu, mamy ochotę robić to z zupełnie innego powodu.