Serce do montażu – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Wspomnienia są jak strzępy, ale jedno pamięta jakby to było wczoraj. Ciągle ma przed oczami postrzelonego chłopaczka. Próbuje go ratować ze wszystkich sił, polewa go wodą ze studni, która stoi na podwórku, ale rozbebeszony brzuch za nic nie chce przestać krwawić.

– Na drugi dzień zmarł – wspomina. – Zrobiłam potworny błąd, nie mogę sobie tego wybaczyć.

Nigdy nie zgłosiła się do odznaczeń powstańczych.

Krępowała się, że nie zdołała uratować tamtego chłopaka.

Osy w zupie

Pierwszy na jej talencie poznał się Aleksander Ford. Wytwórni przyszedł prosto z planu „Piątki z ulicy Barskiej”. Reżyser miał tyle nakręconego materiału, że postanowił zmontować dwie wersje filmu – z pierwszych ujęć i z drugiego negatywu, czyli z wybranych drugich dubli.

Na ekrany wybrano jej wersję, powstałą z materiałów, które normalnie byłyby odrzutem, skrawkiem.

Kilka lat później Ford zaproponował jej montaż „Krzyżaków”, ale z powodu drugiej ciąży musiała odmówić. Fordowi tak na niej zależało, że zarzekał się, że weźmie ze sobą na plan jej mamę i resztę rodziny. Wszystko, byleby tylko zrobiła z nim ten film.

Nie odmówiła jednak innego projektu, który chwilę później otworzył jej drzwi do kariery. Na kempingu w Mikołajkach montowała film nikomu nieznanego debiutanta – stół montażowy zajmował pół domku, druga część służyła jako kwatera.

Romek, jak go wspomina, przychodził do niej co niedzielę. Ona gotowała obiad, a on wyciągał chochlą osy, które wpadały do zupy.

Tak powstawał „Nóż w wodzie”.

Romek był przemiły i zabawny, zarówno kiedy siedział na montażu, jak i kiedy robił udźwiękowienie we Wrocławiu. Wszystkie efekty i postsynchrony nagrywał sam. W scenie, kiedy Niemczyk uderza Malanowicza w twarz, ściągnął buty i uderzył jeden o drugi.

Podczas zdjęć potrafił być zupełnie inny. W głównej roli obsadził Jolantę Umecką, która z zawodu jest muzykolożką, a nie zawodową aktorką. Wypatrzył ją na basenie „Legii”, jak skakała do wody.

– Krzyczał na nią, a ona nie miała pojęcia jak się zachować przed kamerą – mówi pani Halina.

O sobie mówi, że była furiatką, wariatką na punkcie swojej pracy. Kiedy w środku nocy dochodziło do niej, że nie jest z czegoś zadowolona, mąż zawoził ją do montażowni, gdzie siedziała samotnie do rana.

„Byłam montażystką Wajdy”

Najwięcej, jak podkreśla przy każdej okazji, zawdzięcza spotkaniu z Wajdą. Przedstawił ich sobie Jerzy Lipman, z którym wcześniej pracowała nad filmami Forda.

Razem zrobić mieli „Miłość dwudziestolatków”.

Z nikim wcześniej nie pracowało jej się tak dobrze. Wajda w montażowni jedynie bywał, nie ślęczał jej nad głową, jak inni. Przychodził tam tylko po to, żeby zobaczyć co ma dokręcić.

Wcześniej zdarzało się tak, że jeśli jakiś reżyser siedział z nią w montażowni, a nie daj boże robił kreski w miejscu, gdzie ma przyciąć taśmę, to nie wytrzymywała. Wstawała, mówiła, że dziękuję i wychodziła. Januszowi Morgensternowi w takiej sytuacji powiedzieć miała: „ja nie podetnę, niech sobie pan sam podcina”.

Dwa razy zdarzyło się tak, że dostała od Wajdy materiał nie wiedząc, że jest niekompletny. Montowała z tego, co dostała, a Wajda widząc efekt stwierdzał: „tu nie ma czego dokręcać, a przecież to jest dopiero połowa, jeszcze nie skończyliśmy zdjęć!”. Tak było ze sceną otwarcia fabryki w „Ziemi obiecanej” i zakończeniem filmu. Obie są w stu procentach jej pomysłem. Wajda, gdy nie miał nakręconego dobrego materiału z planu, dzwonił do niej z błagalnym: „wymyśl coś”.

Ekipa często kręciła poza Warszawą, ona montowała na miejscu. Czasem dzwoniła do nich mówiąc, że brakuje ujęć w scenie: zbliżenia na rękę, na twarz. Zdarzało się, że życzyła sobie dokrętek. Wajda zawsze dostosowywał się do jej uwag. Żadna inna montażystka w tamtym czasie nie miała tyle do powiedzenia.

– Montaż nie jest zawodem twórczym – mówi pani Halina. – Ale jest pomocniczo-twórczym. Pytana, jakimi narzędziami posługuje się montażystka w pracy, odpowiada: oczami. Przede wszystkim potrzebna jest pamięć wzrokowa i zdolność kojarzenia. Od razu wiedziała, co weźmie, a co wyrzuci z danego materiału. Tę samą scenę potrafiła zmontować na kilka sposobów.

Najbardziej zaskakiwało ją, kiedy Wajda dzwonił i pytał ją, jakich aktorów wziąć do filmu. Montażyści zwykle nie doradzają w takich kwestiach. Przy „Krajobrazie po bitwie” podpowiedziała mu, żeby Żydówkę zagrała Małgorzata Trybała. Ostatecznie aktorka odmówiła, bo nie chciała zagrać nago przed kamerą.

Świetnych aktorów zostawiała w całości, tych, którzy wypadli kiepsko – podcinała. We „Wszystko na sprzedaż” zauważyła, że Beata Tyszkiewicz wypada średnio, wycięła sceny z jej udziałem. Kiedy Wajda pytał potem, „czemu tak mało Beatki na ekranie”, pani Halina nie bawiła się w uprzejmości i powiedziała wprost: „Bo nie jest najlepsza. Daniel za to jest znakomity i robimy film na niego”.

Najwięcej problemów w całej karierze przysporzyło jej „Wesele”. Tempo pracy na planie dyktowała muzyka, która nieustannie grała z głośników podczas zdjęć. W montażu należało ciągle pilnować rytmu. Po zakończeniu zdjęć doszła jeszcze cenzura. Kazali jej wyciąć wiele dialogów, wśród nich: „Cóż tam panie w polityce” i „Chińczycy trzymają się mocno”. „Wesele” powstawało chwilę po Marcu ’68 i Grudniu ’70. W tym czasie trwała rewolucja kulturalna w Chinach.

Przez ponad dwie dekady byli w zasadzie nierozłączni. Ciekawili ją inni polscy reżyserzy, przebierała w propozycjach, ale czuła, że ma wobec Wajdy zobowiązanie, którego nie może zignorować. Musiała odmówić, kiedy współpracę zaproponował jej choćby Jerzy Antczak.

Wszystkie wspomnienia zebrała później w książce, nad tytułem której nie myślała ponoć zbyt długo: „Byłam montażystką Wajdy”.

Panna z Wilka

Z Wajdą zrobiła w sumie dwadzieścia filmów, ale ma jeden ulubiony. „Panny z Wilka”. Bo widzi tam kawałek swojej rodziny. Wakacje spędzała u dziadka na wsi, który w pokoju trzymał ponad sto kanarków. Codziennie umierał jeden, robiła krzyż z patyków i chowała go na cmentarzu. Były też cztery ciotki, każda inna. Zupełnie jak u Iwaszkiewicza i Wajdy.

Dom stał w rynku w miasteczku Sienno. Mąż jednej z ciotek był piekarzem. Każdego dnia do domu znosił świeże bochny chleba. Do dziś pamięta ich zapach.

Inne filmy Wajdy też traktuje osobiście. „Ziemię obiecaną” montuje, kiedy jej mama leży w domu chora. Przed śmiercią zdążyła jeszcze obejrzeć, co zmontowała córka.

– Przed śmiercią mama poprosiła, żeby przekazać Wajdzie, że to jego najlepszy film – mówi pani Halina.

Pytana o rodzinę, zaczyna nową opowieść. Jednym tchem wymienia: „mama była warszawianką z dziada pradziada. Ojciec pochodził z wioski. Kiedy miał czternaście lat poszedł do wojska. To była jedyna szansa, żeby się stamtąd wyrwać. Ojciec pracował jako księgowy, ale grał też na skrzypcach, w domu odbywał się koncerty. Brat musiał uczyć się grać, siostra musiała, a mnie się udało tego uniknąć”.

Rodzina to dziś jej świat. Dzieci i wnuki, o których pięknie opowiada. Choć nie zawsze tak było. Pasja miała swoją cenę. W rozmowie z Łukaszem Knapem pani Halina wspominała, że wiecznie nie było jej w domu, że córki dużo przez to straciły. Ale trudno było zrezygnować z czegoś, co tak się lubiło.

Kiedy zadzwoniono do niej z festiwalu, że otrzyma nagrodę za całokształt pracy, nie mogła uwierzyć. Zawód montażysty nigdy wcześniej nie był tak honorowany. Dlatego Platynowe Lwy postanowiła zadedykować wszystkim montażystom. Żeby się nie załamywali. Żeby wierzyli, że można dojść do takich sukcesów w życiu.

– Do montażu nie potrzebny jest talent, a smykałka – podkreśla pani Halina. – Zmontować każdy potrafi, ale można zrobić to lepiej i można zrobić gorzej. Trzeba mieć serce do montażu.

24 września o godz. 13 na Scenie Kameralnej Teatru Muzycznego im. Danuty Baduszkowej w Gdyni odbędzie się masterclass poświęcony twórczości Haliny Prugar-Ketling. Krytyk filmowy Łukasz Knap oraz montażysta Rafał Listopad przyjrzą się twórczości tegorocznej laureatki Platynowych Lwów z kilku perspektyw: biograficznej, artystycznej i warsztatowej. Opowiedzą o jej życiu, metodzie pracy, stylu montażu oraz szczególnej roli, jaką odegrała w kształtowaniu języka polskiego kina.  Choć Halina Prugar-Ketling nie będzie mogła uczestniczyć w wydarzeniu osobiście, masterclass stanie się formą spotkania z jej głosem, doświadczeniem i dorobkiem. Spotkanie będzie ilustrowane fragmentami najważniejszych filmów, które montowała.