Sztuka dla każdego – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Dlaczego chciałeś opowiedzieć te historie?

Pomyślałem, że jeżeli ja ich nie opowiem, to nikt inny tego nie zrobi. Że to życie zniknie. Nie zostawi po sobie śladu. Bo moi rodzice i ludzie im podobni nie mają tego przywileju. Chciałem dać im możliwość bycia zauważonym.

Kiedy zacząłem być bardziej czynnym odbiorcom kultury, zrozumiałem, że nie ma tam niczego, co opowiadałoby o życiu rodziny takiej jak nasza, że nie mam z czym się identyfikować. Jednocześnie istotna była dla mnie emocja wstydu. Doszedłem do wniosku, że skoro czegoś się wstydzę, to może warto byłoby o tym opowiedzieć innym, żeby zwalczyć to uczucie. 

Czego dokładnie się wstydziłeś?

Wielu różnych rzeczy. Często byłem zawstydzany przez ludzi. Kiedy chodziłem do szkoły sportowej, słyszałem: „ten jest ze wsi!”. To działa tak, że jak się wstydzisz, to nie chcesz być na tym nakryty, nie chcesz, żeby ktoś cię zdemaskował. Dlatego zdemaskowałem się sam, żeby pozbyć się strachu, ale też żeby pozbawić inne osoby tego narzędzia. Po prostu wypowiadałem ten wstyd na głos. Byłem na randce z dziewczyną i mówiłem, że wstydzę się tego, jak wyglądam, jak jestem ubrany, że nie stać mnie na coś. 

Czyli twoja sztuka polega na odwstydzaniu.

Wielu ludzi, którzy stykają się z moimi obrazami, pisze mi, że przez całe życie się wstydzili i nagle zobaczyli, że można się nie wstydzić. Po jednej z wystaw zadzwoniła do mnie matka i powiedziała, że zawsze wstydziła się swojego życia, ale teraz widzi jak wielu osobom pomaga opowiadanie o nim. Zaczęła widzieć wartość tego przeżycia, wreszcie mogła z kimś to współdzielić.

Sztuka pomaga ci wyjść z kompleksów?

Wiele osób mówi mi, że uprawiam sztukę terapeutyczną, zakładając, że na pewno leczę się poprzez malowanie. Słyszę też głosy, że dzięki sztuce można wyjść z kryzysu. Nie da się przepracować swoich problemów w ten sposób i ja tego tutaj nie robię. Wolę mówić o skuteczności terapii, choć jest to oczywiście narzędzie niedostępne dla większości społeczeństwa. Terapia pozwala najlepiej zrozumieć siebie, swoje życie, pomaga wyrażać tłumione emocje. Ale wierzę, że te moje obrazy mogą być jak koń trojański, który potrafi wjechać do głowy odbiorcy i powiedzieć mu: „powiedz innym, co czujesz”. 

To jednak nie jest typowa praktyka. Nie bez powodu sztuka ciągle kojarzy się z czymś nieprzystępnym, dalekim od doświadczenia wielu ludzi.

Bo przez wiele wieków sztuka służyła klasie wyższej do usankcjonowania swojej pozycji. Nawet ci, którzy awansowali i zostali włączeni w to pole, chcieli być akceptowani, więc poddawali się dominującej estetyce. Sztuka nie uwzględniała innych narracji. Nie było dla nich miejsca. Ja też oczywiście chcę czuć się akceptowany przez środowisko, bardzo mi na tym zależy. A jednocześnie ciężko znoszę krytykę, gdy ktoś mi mówi, że moje obrazy są zbyt dosłowne i przez to nie są sztuką.

W „Powiedz mi, co czujesz” jest scena rozmowy z kuratorem, główny bohater tłumaczy mu, że chciałby robić sztukę, którą mogliby zrozumieć jego rodzice mieszkający na wsi i ludzie im podobni, a w odpowiedzi słyszy: „tacy ludzie nie chodzą do galerii, nie rozumieją, czym jest sztuka”.

W świecie sztuki współczesnej obowiązuje określony, z góry ustalony kod, którym posługują się artyści, ja mówię innym językiem i tym samym łamię status quo. Przez to nadal czuję się outsiderem, który musi stale coś udowadniać, który musi się dopominać, mimo tego, że mam uznanie, że było wiele dużych wystaw moich prac. Wydaje mi się, że to jest uczucie typowe dla osób, które doświadczają awansu klasowego i muszą ciągle mierzyć się z syndromem oszusta. 

Niektórzy oczekiwaliby od mojej sztuki więcej tajemnicy, więcej intelektualnego wysiłku. Jest tak dlatego, że odbiorcami sztuki są głównie osoby z wysokim kapitałem kulturowym. Moi rodzice nie interesują się sztuką, bo nie mają na to ani wolnej przestrzeni, ani wolnego czasu. Jeśli twoja codzienność wygląda tak, że zastanawiasz się jak zdobyć pieniądze i jak ugotować obiad z tego, co masz, to ostatnią rzeczą jaką robisz, jest beztroskie delektowanie się dziełem sztuki. 

Dla kogo więc ma być sztuka?

Dla wszystkich. Niech będzie abstrakcja, figuracja, surrealizm, sztuka krytyczna. Wszystko ma swoje miejsce. Brakuje tylko pytania, do kogo skierowana jest konkretna wystawa? Co jeśli pojawią się na niej osoby, które nie będą potrafiły osadzić tych wszystkich dzieł w konkretnym momencie historii sztuki? Jeśli tak się stanie, to będzie to dla nich tylko wygłup i strata czasu.

Czasem podobne myśli nachodzą mnie w kontekście polskiego kina. Mam wrażenie, że nasi filmowcy nie zadają sobie pytania, po co i dla kogo robią filmy.

Zadałbym inne pytanie: czy te osoby mają w ogóle dostęp do tego, czym żyje większość społeczeństwa? Patrząc nawet na naszych polityków, rozmawiamy o elicie, która traci kontakt ze światem, która nie wie jak żyją ludzie i nawet nie chce tego zrozumieć. Ponad piętnaście milionów Polaków żyje poniżej minimum socjalnego. Niemal dwa miliony żyje w skrajnym ubóstwie. Nie rozmawiamy w ogóle o tym, że po 1989 roku w Polsce nastąpiła zdrada klasy robotniczej. Ci, którym się udało, zbudowali firmy, dorobili się i uznali, że klasa pracująca fizycznie powinna aspirować do ich poziomu.

Ciekawe w tym wszystkim jest słowo „aspirować”.

No właśnie, bo co to znaczy? Czy naprawdę chcemy kreować bohaterów, do których „chce się aspirować”? Którzy odnoszą sukces? W ten sposób powstaje sztuka i kino, które tylko polaryzują, w których demonizuje się mieszkańców wsi i małych miasteczek. Czasem dostaję pytania od dziennikarzy: „czy naprawdę trzeba jeszcze brać chwilówki, zostawiać obrączki w lombardzie, ktoś może nie mieć łazienki?”. Ludzie wokół nas żyją w totalnej odklejce.

Sądzisz, że twoja sztuka przedziera się przez ten podział?

Wierzę, że tak. Pole sztuki współczesnej utrzymuje, że sztuka nie może być dla wszystkich, że musi mieć konkretne walory, które pozwolą oddzielić ją od reszty społeczeństwa. Nie zgadzam się z tym, dlatego bardzo zależy mi, żeby przebić się do mainstreamu. Film Łukasza daje mi dostęp do nowych odbiorców. Dostaję wiadomości od ludzi z całej Polski, którzy zachęcają mnie, żebym zrobił u nich wystawę. Nagle się okazuje, że sztuka daje komuś możliwość identyfikacji.

A jak to jest stać się bohaterem filmu?

Szczerze ci powiem, że po cichu o tym marzyłem. Nie po to, żeby stać się gwiazdą z ekranu, ale żeby zyskać widoczność i przedostać się do społecznej wyobraźni. Najważniejszą rzeczą, choć wynikającą z brutalności egzystencji wielu osób w tym kraju, była zwykła chęć dowartościowanie siebie. W ten sposób chciałem poczuć się lepiej z samym sobą. Kiedy jako dziecko oglądałem „Rocky’ego”, patrzyłem na podrzędnego boksera z Filadelfii, który nagle staje się kimś.

Patryk Różycki – artysta wizualny, malarz i performer. Absolwent Gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych na kierunku malarstwa i intermediów. Dwukrotny finalista Paszportów „Polityki” (2023 i 2025). Jego prace prezentowane były w najważniejszych instytucjach w Polsce. Mieszka i pracuje w Warszawie.