Zabawa w narodowości – rozmowa z Janem Holoubkiem – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Drugi kontekst, który może budzić kontrowersje, to wątek żydowski czy izraelski. Mamy temat żydowskiego skarbu, mamy głównego bohatera granego przez izraelskiego aktora o antyizraelskich poglądach…

Nie powiedziałbym, że Itay ma poglądy antyizraelskie. Są antyrządowe. Uważam, że to bardzo ważne rozróżnienie. Jest głęboko związany ze swoim krajem, jest patriotą i kocha swój kraj, a równocześnie absolutnie potępia rząd Benjamina Netanjahu. Jedno nie wyklucza drugiego. To jest kontekst, który choćby tu w Polsce często umyka. I znowu mamy skrajną i głupią  polaryzację, nie uznającą niuansu, złożoności i dramatu, który dotknął tamten region świata.

Nie chcę dać się wciągnąć w ten dyskurs, bo to, co dzieje się dzisiaj, jest zbyt skomplikowane. Nawet w samym Izraelu jest więcej niż dwie strony tego konfliktu. Mogę natomiast powiedzieć jedno: dzisiaj na Bliskim Wschodzie dzieje się coś, czego geneza ma miejsce tam, gdzie kończy się mój film.

Wydaje mi się, że ta spirala nienawiści i agresji, która raz zabiera ze sobą jedną narodowość, a potem drugą, jest kołem historii. To konsekwencja tego, co wydarzyło się wtedy i przez wszystkie dziesiątki czy setki lat wcześniej.

Nie zdradzajmy tego zakończenia, ale powiedz jak praca nad ostatnią sekwencją wyglądała z perspektywy Itaya Tirana?

Cała ekipa czuła, że jest to sytuacja wykraczająca poza zwykły plan zdjęciowy. Zwykle nawet przy kręceniu poważnych scen, jest dużo śmiechu. To jest potrzebne, żeby rozładować napięcie. Natomiast przy tej sekwencji było inaczej.

Dla Itaya to było olbrzymie przeżycie, bo dotykało historii jego rodziny.

Itay jest wielkim, wspaniałym aktorem. W te dni był totalnie skupiony, wyłączony z tego codziennego życia na planie. Przychodził przed kamerę dopiero, kiedy padało hasło: „Kręcimy”. W tej scenie widać, jak opadła mu twarz, jakby spadła maska, którą przez cały film skrywał. On tego w pewnym sensie nie zagrał. Tak się po prostu stało.

Kiedy skończyliśmy sekwencję i wszyscy zaczęli bić brawo, pojawiła się radość, że mamy to za sobą, że wszystko się udało. On wtedy się popłakał, ale to nie były łzy szczęścia. Itay w jakimś sensie odtworzył traumę swojej rodziny.

Jak on w ogóle znalazł się w tym projekcie? To dość niecodzienny wybór

Myślałem początkowo, że Wolffa będzie grał Niemiec, więc pojechałem na zdjęcia do Berlina. Miałem tam niemiecką reżyserkę castingu, Suse Marquardt, która zaprosiła kilkunastu naprawdę wspaniałych niemieckich aktorów, wielkie nazwiska. Przyszli, bo bardzo podobał im się scenariusz.

Nagle wszedł Itay i on mnie zachwycił. Nie dlatego, że tamci byli gorsi, ale on był do tej roli kompletny: pod kątem talentu aktorskiego, mądrości, zrozumienia tematu. Ważna była też pewna uroda, której potrzebowałem, żeby mieć bohatera, który przyjeżdża na koniu i od początku wiemy, że to nasz bohater. Także po prostu wygrał to.

A jak było z jego polskim?

Bardzo ciężko na to pracował. Jestem zadowolony z efektu.

A polska obsada? Rozchwytywanych aktorów masz tu czasem i na trzecim planie

To jest film rozłożony na małą liczbę bohaterów, do pewnego stopnia to mogłaby być sztuka teatralna. Jest bardzo mocno oparty na dialogu, więc obsadowo nie było miejsca na eksperymenty.

Z Robertem Więckiewiczem nawiązałem kontakt w związku z tym filmem chyba sześć lat temu. Przeczytał scenariusz i od początku powiedział, że chce w tym być. Przez lata zresztą ciągle mnie o ten projekt dopytywał, gdy się gdzieś przecinaliśmy. Piotr Trojan od początku wyświetlał mi się w swojej roli. Podobnie Joanna Kulig jako jego żona czy Magda Różczka jako Helena. Aktorom powiedziałem wprost, że dla mnie ten film jest tak ważny, że każda rola, niezależnie od jej skali, jest na równi  ważna.

Janusz Chabior zgodził się zagrać rolę, w której nie mówi ani słowa. Okazało się, że ma brata niemalże bliźniaka, który nie jest aktorem, i oni są tu razem na ekranie. To było wspaniałe zrządzenie losu.

Wróćmy do języka filmu. Z jednej strony wszystko zaczyna się od komiksu, co jest pewną sugestią, ale sam finał to już prawdziwy wstrząs. Ta żonglerka gatunkami, westernem itd., jest dla ciebie czymś więcej niż zabawą?

Bawię się tylko pozornie. Ostatnia sekwencja to już nie jest zabawa. Ludzkość „bawi się” w narodowości, w to, która jest lepsza, która gorsza, która zasługuje na wyróżnienie ponad inne . Tylko ta zabawa na ogół kończy się tam, gdzie kończy się mój film. Tam już zabawy nie ma. To się dzieje kilkaset kilometrów od naszej granicy.

Komiks jako element fabuły, był w scenariuszu od początku, ale film się od niego nie zaczynał – to zabieg dodany dopiero na etapie montażu no i absolutnie celowy. Jeżeli ktoś kojarzy komiks „Maus” Arta Spiegelmana, to wie jak to połączenie formy z treścią potrafi wstrząsnąć, nawet jeśli o holokauście widziało się już setki historii. My też chcieliśmy znaleźć do tego tematu inny klucz, tak żeby opowiedzieć o tym co już przecież znamy, na nowo.

Bo o tym trzeba opowiadać w kółko. Trzeba cały czas przypominać, co się wtedy działo, bo mam wrażenie, że ludzie jakoś wypierają to z głowy.

Albo w ogóle tego w głowach nie mieli.

Dlatego na młodej publiczności zależy mi bardziej niż na moich czy twoich rówieśnikach, którzy przez dziadków byli wychowani w pewnej głębokiej wiedzy o tym, czym była II wojna światowa i jak wyglądała.

Mam wrażenie, że część naszego społeczeństwa albo zapomniała, albo nie wie, co wydarzyło się tutaj nieco ponad osiemdziesiąt lat temu. Byliśmy świadkami jednej  z największych zbrodni w historii ludzkości. Jestem przerażony tym, że coś takiego znowu rośnie w Europie i naszym kraju, że ludzie tacy jak Grzegorz Braun mają taki posłuch wśród społeczeństwa.

Jako społeczeństwo w kółko popełniamy te same błędy i wpadamy w pułapki, które znamy z historii, a przecież wiadomo do czego to prowadzi. Nowe pokolenia chcą spróbować od nowa, sprawdzić, czy tym razem rzeczywiście nie będzie inaczej. A będzie tak samo źle. Trzeba znać swoją historię, wtedy można spojrzeć na teraźniejszość i nie dawać się tak łatwo mamić manipulatorom, populistom i koniunkturalnym idiotom.