Kontrewers – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Zuza Banasińska, osoba reżyserska:

Film opowiada o spotkaniu ducha opętanej dziewczyny, uwięzionej od wieków w kamieniu, z moją 102-letnią babcią, czekającą na śmierć w swoim pokoju. Duch, związany z opowieścią ludową o tajemniczym kamieniu z Kontrewersu, zaczyna zbliżać się do pobożnej starszej kobiety, myląc ją ze swoją dawno utraconą matką.

Praca nad filmem „Kontrewers” zaczęła się od fascynacji tym, jak historie, osobiste i zbiorowe traumy zostają wyparte, przykryte, uznane za rozwiązane, a potem wracają w zupełnie inny sposób. Często nie w słowach, tylko w gestach, reakcjach ciała, przedmiotach, materii.

Dlatego tak bardzo zainteresowała mnie historia kamienia z Kontrewersu. Kamień został odnaleziony przypadkiem, wywołał wokół siebie ogromną kontrowersję z powodu neolitycznych petroglifów wyrytych na jego powierzchni, a potem został ponownie zakopany. Ale nie pozostał w ukryciu na długo. To właśnie ten proces: pojawienie się, zniknięcie i ponowne pojawienie się, był dla mnie najbardziej fascynujący. Coś zostaje zakopane, ale mimo to nie znika całkowicie. Trwa i czeka na warunki, w których może znowu się wyłonić.

W trakcie researchu trafiłom też na ludową opowieść o opętaniu związaną z tym samym kamieniem. Fenomen opętania zainteresowało mnie nie jako patologia, ale jako forma relacji z tym, co znajduje się poza bezpośrednio dostępną rzeczywistością. Zanim zostało całkowicie przejęte przez chrześcijański język grzechu, choroby i oczyszczenia, opętanie mogło być rozumiane jako sposób komunikacji z czymś Innym – z nieznanymi siłami, pamięcią, zmarłymi, czymś, czego nie da się do końca nazwać.

Zaczęłom więc myśleć o opętaniu nie jako o czymś, co trzeba „wyleczyć” albo z czego trzeba się oczyścić, ale jako o sposobie współistnienia. O sytuacji, w której dwa byty mogą znaleźć się w jednym ciele i przez pewien czas nie muszą się wzajemnie wykluczać.

Teoretycznie miało to sens, ale jak rozumieć to w praktyce? Zaczęłom szukać przykładu trwania, współbycia z nawarstwionymi wspomnieniami i emocjami. I w ten sposób do projektu dołączyła moja wtedy 102-letnia babcia.

Już od pięciu lat leżała w łóżku – była unieruchomiona, ale nadal zachowała przenikliwą jasność umysłu. Zgodziła się wziąć udział w projekcie pod warunkiem, że nie pokażę jej twarzy. Zaczęłom więc od rozmów. Nie chodziło mi jednak o nagranie jej biografii. Rozmawialiśmy o życiu, śmierci, wierze, rodzinie, pamięci i tym, co pozostaje po człowieku. Jej katolicka wiara nabrała dla mnie nowych cech, odsłaniając niezgodę na dualizm duszy i ciała na rzecz wszechogarniającej entropicznej materii. Podniesienie materii do sfery sacrum pomagało jej w niesamowitej akceptacji swojego położenia. Czasem jednak, na chwilę, w którymś zdaniu, w śpiewie czy w geście, było widać strach, złość, niepewność.

Poza rozmową bardzo interesowały mnie gesty, za pomocą których wyrażała to, czego nie pozwoliłaby sobie powiedzieć. Jej delikatne, arystokratyczne dłonie, naznaczone historią niemalże całego stulecia, stały się centrum tej opowieści. Byliśmy z nią tylko ja i Jakub Dylewski, autor zdjęć, starając się o stworzenie jak najbardziej intymnej atmosfery. Czasem z ciekawością podchodziła do inscenizacji w filmie, proponując coś od siebie, a czasem bardzo jasno wyznaczała granice, karcąc nas za nieodpowiadające jej pomysły. Wiele z fragmentów tych wypowiedzi znalazło się w filmie. Wiedziała, czego nie chce, kiedy ma dosyć i kiedy trzeba przerwać. Nigdy nie „oddała się” filmowi całkowicie. I właśnie to było dla mnie ważne. Zależało mi bowiem na mówieniu z nią, zamiast o niej, dając jej przestrzeń na zbudowanie własnego portretu, który znacząco też wpłynął na strukturę filmu.

Duch w filmie stał się w pewnym sensie moim prywatnym medium, przez które kamień i jego ludowa historia wkradły się do pokoju mojej babci. A ja wraz z nim, inscenizując to spotkanie.

Babcia zmarła kilka dni po premierze filmu. Zdążyła go zobaczyć, ale nie mówiła już wtedy wiele – jej stan się pogorszył. Nie wiem, co o nim pomyślała i z tą niewiedzą mierzę się przy każdym seansie.