Wódka, zakąska i czyste piękno – Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Katarzyna Kosajda, reżyserka:

Wszystko zaczęło się od fotografii Josefa Koudelki z albumu Gypsies. Panna młoda odjeżdżająca na koniu. To zdjęcie przez długi czas za mną chodziło. Później pojawił się niezwykły tekst Marty Radawiec, wtedy jeszcze zatytułowany roboczo „Czyste piękno”. Tak zaczęła się moja podróż do świata, który od początku miał w sobie coś jednocześnie obcego i niepokojąco bliskiego.

Długo zastanawiałyśmy się nad dynamiką niezwykłej relacji teściowej i synowej, które po śmierci bliskiego mężczyzny muszą zmierzyć się ze wspólną stratą. Nie lubią się, nie potrafią być ze sobą, a jednak łączy je coś, czego nie da się unieważnić. Są w pewnym sensie dwiema wersjami tej samej osoby, choć na pierwszy rzut oka trudno o większe przeciwieństwa. Jedna cierpi tak głośno, żeby mogli usłyszeć ją wszyscy. Druga porusza się po rzeczywistości jak po składzie porcelany, uważając, by nie zrobić nic niestosownego. Wszystko przeżywa w środku. Interesowało mnie to, jak różnie można przeżywać żałobę, jak trudno czasem rozpoznać cudze cierpienie, kiedy to nasze przykrywa cały świat.

Jedna z moich ulubionych historii z realizacji dotyczy miejsca, w którym powstał film. Względy budżetowe sprawiły, że początkowo szukaliśmy lokacji w okolicach Łodzi. Jeździliśmy po okolicznych cmentarzach, ale żaden nie wydawał się właściwy. W końcu postanowiliśmy zaryzykować i pojechać na Podkarpacie, do miejscowości, z której pochodzi nasza kierowniczka produkcji. W ciągu zaledwie dwudziestu czterech godzin znaleźliśmy miejsca, które idealnie wpisały się w świat filmu. Później okazało się, że Marta Radawiec, nasza scenarzystka, również pochodzi z tej samej miejscowości, a cmentarz, na którym kręciliśmy, jest miejscem spoczynku jej bliskich.

Podkarpacie okazało się niezwykle gościnne. Mieliśmy niewiarygodne szczęście do ludzi. Kiedy okazało się, że na scenę wesela nie przyjedzie zamówiona kapela, lokalna społeczność skrzyknęła się i w ciągu kilku godzin przygotowała piosenkę, która ostatecznie poprowadziła całą scenę. Ktoś przywiózł akordeon, ktoś inny bębny. To, co mogło być produkcyjną katastrofą, zamieniło się w coś żywego i nieprzewidywalnego. Część naszej ekipy również pochodziła z Podkarpacia - między innymi nasi scenografowie Tomasz Rolniak i Marcin Pecka. Mam poczucie, że energia tego miejsca i ludzi wniknęła w film znacznie głębiej, niż mogliśmy zaplanować.

Być może ze względu na swój groteskowy charakter film najdłuższą drogę przeszedł właśnie na montażu. To tam na nowo układałyśmy znaczenia i konstruowałyśmy wypowiedź. Zależało mi na tym, żeby groteska nie była jedynie efektem czy sposobem na opowiedzenie historii z dystansem. Żeby pod jej powierzchnią pulsowało coś prawdziwego, czasem bolesnego, a czasem absurdalnego właśnie dlatego, że tak bardzo przypomina życie.

Mam poczucie, że sama przeszłam podczas montażu drogę podobną do tej, którą przechodzi Basia, moja bohaterka. Momentami czułam się tak, jakbym wskoczyła do grobu, kurczowo trzymała się czegoś, czego nie chciałam wypuścić, a na samym końcu musiała odpuścić.

Wiem, że to może brzmieć jak ryzykowne uogólnienie, ale wierzę, że filmy, które tworzymy, oddziałują na nas mocniej niż jesteśmy gotowi przyznać. Energia scenariusza, historie, które opowiadamy i emocje bohaterów potrafią przenikać do naszego własnego życia. Czasem mam wrażenie, że nie tylko my opowiadamy o jakimś świecie, ale też sami zostajemy przez niego wchłonięci. Przy „Wódce, zakąsce i czystym pięknie” właśnie tak się stało. Być może dlatego najważniejsze pozostaje dla mnie to, co kryje się pod warstwą groteski i absurdu: niemożność przeżywania straty w jeden właściwy sposób i konieczność znalezienia własnej drogi, żeby w końcu coś puścić.