Pierwsza w Polsce – rozmowa z Aleksandrą Boćkowską – Polish Film Festival

Gdynia już w założeniu miała być oknem na świat.

Pomysł na budowę portu w Gdyni narodził się na początku lat 20. XX wieku, w odpowiedzi na wzrost wpływów niemieckich w Wolnym Mieście Gdańsku. Port był wielkim projektem gospodarczym, a przy okazji propagandowym. Gdynia, wówczas 1200-osobowa kaszubska wioska, bardziej rolnicza niż rybacka, miejscami letniskowa, w kilkanaście lat przemieniła się w 120-tysięczne miasto.

W śródmieściu wytyczono logiczny układ urbanistyczny, który właśnie doczekał się wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ale poza nim panował chaos. Z jednej strony rozwijał się port, a w śródmieściu wraz z kamienicami rosły fortuny. Z drugiej – przybywało dzielnic biedy, gdzie budujący ten sukces robotnicy mieszkali w strasznych warunkach. Grzegorz Piątek opisał to wnikliwie w książce „Gdynia obiecana”. Najkrócej mówiąc – Gdynia rosła w chaosie i kontrastach. Bogata i biedna, ładna i brzydka.

Ale mimo wszystko była powodem narodowej dumy.

To był niewątpliwie patriotyczny zryw. Eugeniusz Kwiatkowski, minister przemysłu, później wicepremier, który wymyślił ten projekt, od początku stawiał Gdynię na piedestale. „Powstał więc pierwszy żywy, ruchliwy i realny pomnik Polski nad morzem, który się zwie: Gdynia. Ten pomnik będzie budowany wiecznie i wiecznie będzie potężniał i rozrastał się” – mówił.

Z rodzinnych opowieści wiem, że przed wojną do Gdyni przyjeżdżały wycieczki szkolne. Moja ciocia, urodzona na początku lat 30. pamięta, że z klasą oglądała, jak Gdynia się rozbudowuje. Z kolei urodzona już po wojnie mama opowiadała, że w jej domu Gdynia była otoczona patriotycznym kultem.

Wtedy już sytuacja diametralnie się zmieniła. Polska odzyskała Gdańsk i musiała udowodnić, że na to zasłużyła. Gdańsk był zrujnowany, więc wszystkie siły, również te symboliczne, poszły w jego odbudowę. Gdynia – jako duma II RP – została uznana w PRL-u za symbol sanacyjnego zła. Zdegradowano ją, zabrano stąd wszystkie ważne instytucje i urzędy, rozważano nawet przyłączenie do Gdańska. To się nie udało. Co ciekawe, miejscowe władze partyjne przestrzegały przełożonych, że Gdynianie nigdy się na to nie zgodzą.

Bo choć po wojnie zmieniła się struktura społeczna, nie wszyscy wojenni wysiedleńcy wrócili, za to przyjechali przesiedleńcy z Kresów, wciąż pielęgnowano miłość do Gdyni. Bez wątpienia degradacja pomogła w utrwalaniu dumy. Rezultat jest taki, że do tej pory granica w Kolibkach między Gdynią a Sopotem, wciąż jest wyczuwalna. Jak dawniej między Polską a Niemcami. Narzucone z góry animozje jakoś się przyjęły. Po 1989 r. nowi samorządowcy zapisali w programie wyborczym: „odzyskanie dumy”. Realizowali ten postulat z rozmachem.

W Polsce wciąż chętniej kierujemy oczy na Gdańsk niż na Gdynię. Znamiennym przykładem są strajki z 1970 roku. Janek Wiśniewski, symbol masakry grudniowej, zginął właśnie w Gdyni, a nie w Gdańsku, co niektórzy zdają się mylić.

Wydaje mi się, że akurat Janek Wiśniewski jest kojarzony z Gdynią. Choćby dlatego, że film Antoniego Krauzego „Czarny Czwartek. Janek Wiśniewski padł” od lat przypomina w grudniu telewizja.

Historia gdyńskiego Grudnia jest odmienna od gdańskiego. Tam strzelano do robotników, którzy wyszli na ulice protestować. W Gdyni strzelano do ludzi idących do pracy. Po kilku dniach zamieszek w Gdańsku i porozumieniach w Gdyni, wicepremier Stanisław Kociołek w lokalnej telewizji nawoływał do powrotu do pracy, zapewniając, że na ulicach jest już spokojnie i bezpiecznie. Ludzie pojechali i tuż przy stacji SKM Gdynia Stocznia, czekało na nich ZOMO i wojsko. Padły strzały i już rano zginęło 11 osób, w tym Zbigniew Godlewski, upamiętniony w piosence jako Janek Wiśniewski. Koledzy, na znalezionych po drodze drzwiach, zanieśli go na Świętojańską.

Pochodów było kilka, ale ten najlepiej utrwalił się w zbiorowej pamięci. Na Świętojańskiej, przy urzędzie miasta, znowu doszło do strzelaniny. Zginęli kolejni młodzi mężczyźni. W sumie osiemnaście osób. Wśród nich było dwóch piętnastolatków, którzy znaleźli się tam przypadkiem – jeden szedł do matki, drugi wyszedł zobaczyć, co się dzieje.

Jednak w pamięci Polek i Polaków stolicą sprzeciwu wobec PRL-u w zbiorowej pamięci pozostaje Gdańsk. Przyczyna jest prosta: historię opowiadają zwycięzcy. W 1980 roku, gdy powstawała „Solidarność”, wszyscy przyjechali do Gdańska. W następnej dekadzie budowali nową Polskę i opowiadali swoją historię. Stocznia gdyńska pozostała pod wpływem Andrzeja Gwiazdy czy Kornela Morawieckiego, którzy po 1989 roku znaleźli się na marginesie.

Jednak Gdynianie pamiętają o swoim Grudniu. Co roku 17 grudnia obserwuję, jak miasto się zmienia. Nie zamiera w żałobie, ale zawsze płoną znicze wzdłuż trasy pochodu, zawsze są uroczystości, w których biorą udział nie tylko kombatanci, ale harcerze, uczniowie, młodzi ludzie.

„W głębi lądu uważamy Trójmiasto za spójny organizm. […] Dłuższy pobyt pozwala wychwycić animozje” – pisze pani w książce.

Ostatnio przy okazji Święta Wojska Polskiego spotkali się w Gdyni premier z prezydentem, obaj z Gdańska, obaj kibicujący Lechii. Jak wiadomo, politycznie skonfliktowani, nagle zaczęli dworować sobie, że przyjechali do Gdyni, co nieczęsto się zdarza. „Pan prezydent wie, o co chodzi” – mówił Donald Tusk, poklepując Karola Nawrockiego po ramieniu.

To dobra ilustracja tych animozji. One zostały narzucone przez historię i politykę. Trwają, ale wydaje mi się, że głównie – jeśli nie liczyć kibiców Lechii i Arki – w anegdocie i stereotypie. Czasem zdarza mi się usłyszeć coś okropnego od gdańszczan o Gdyni i odwrotnie. Gdyński kaletnik powiedział mi kiedyś, że w Gdyni ludzie są przyjaźni, bo to polskie miasto, a do Gdańska zjechała się hołota nie wiadomo skąd.

Na co dzień jednak mam wrażenie, że współpraca się zacieśnia. Znam mnóstwo osób, którzy w jednym mieście mieszkają, w drugim pracują i między nimi krążą. W Gdańsku dzieje się więcej rozrywkowo, imprezowa strona miasta jest dużo żywsza. Gdynianie też z tego korzystają. Ale kiedy coś fajnego dzieje się w Gdyni, przyjeżdżają Gdańszczanie.

Szczyl, popularny raper, ochrzcił Gdynię mianem „Polskiej Florydy”. Do tego Open’er Festival i Festiwal Polskich Filmów Fabularnych. Zapytam wprost: co trzeba zobaczyć w Gdyni?

Nie wygłupiamy się i idziemy nad morze. Może nas interesować modernizm Grabówka, ale są priorytety. Gdynia słynie z tego, że nad morze schodzi się prosto z miasta. W Krakowie są planty, gdzie każdy spotyka każdego, tutaj takim punktem jest Bulwar Nadmorski. To wyjście nad morze doceniło zresztą UNESCO – nie tylko modernistyczną architekturę, ale też nadmorski rozmach.

Koniecznie trzeba zajrzeć do Galerii Przypływ, która mieści się w Bankowcu – słynnym budynku przy 3 Maja, ikonie modernizmu. W Muzeum Miasta Gdyni trwa ciekawa wystawa poświęcona Kazimierzowi „Kachowi” Ostrowskiemu, zapomnianemu trójmiejskiemu artyście. A jeśli będzie czas, to warto przejść na drugą stronę torów, pochodzić sobie po Działkach Leśnych, Grabówku i zobaczyć trochę inny modernizm. Bliżej tam do lasu. Gdynia, jakkolwiek górnolotnie by to nie zabrzmiało, jest miastem wtopionym między las i morze. Jedna moja koleżanka mawia: „mieszkam w mieście, którego dzielnice są poprzetykane lasami”.

Aleksandra Boćkowska – dziennikarka, redaktorka, reporterka. Członkini Unii Literackiej. Autorka książek „To nie są moje wielbłądy. O modzie w PRL”, „Księżyc z peweksu. O luksusie w PRL”, „Można wybierać. 4 czerwca 1989”, „Gdynia. Pierwsza w Polsce”, za którą otrzymała nominację w konkursie im. Arkadego Fiedlera o Nagrodę Bursztynowego Motyla. Od 2021 roku sprawdza, jak to jest mieszkać w Gdyni.